ANAYASAYA UYGUNLUK DENETİMİNİN TÜRLERİ

medeni hukuk ders notları

ANAYASAYA UYGUNLUK DENETİMİNİN TÜRLERİ



Önleyici Denetim (A PRİORİ)

*Önleyici denetim kanunun resmî gazetede yayınlanmasından önce yapılan anayasaya uygunluk denetimidir.

*Denetlenen kanun henüz uygulanmamaktadır. Dolayısıyla kanunun anayasaya aykırı olduğuna karar verilirse, kanun daha önceden uygulanmadığı için herhangi bir sakınca ortaya çıkmaz. Ancak bu sistemin, kısa bir sürede denetimi sonuçlandırmak gibi bir sakıncası vardır. Keza kanunun taşıdığı bazı anayasaya aykırılıklar ise ancak kanunun uygulanmasından sonra farkedilebilir. (Fransa)

Düzeltici Denetim (A POSTERİORİ)

*Düzeltici denetim, kanunun resmî gazetede yayınlanmasından sonra yapılan anayasaya uygunluk denetimidir. Bu sistemde, kanun önce yürürlüğe girer; kanun denetimi sonra yapılır. Hatta uzun bir süre uygulanmış, bütün hukukî sonuçlarını doğurmuş bir kanun sonradan iptal edilebilir. Bu durumda hukukî istikrar, kazanılmış haklar vs. bakımından birçok olumsuz sonuç ortaya çıkar. Ancak bu sistemin bazı yararları da vardır. Kanun uygulandıktan sonra anayasaya aykırı sonuçlar çıkarıp çıkarmadığı daha iyi anlaşılır. Ayrıca bu usûlde Anayasa Mahkemesinin denetimi sınırlı bir sürede bitirmek gibi bir durumu yoktur. (Türkiye)

SOYUT NORM DENETİMİ (İPTAL DAVASI)

İptal davası, Anayasada belirtilen bazı organların bir kanun aleyhinde doğrudan doğruya Anayasa Mahkemesinde iptal davası açmalarıyla gerçekleştirilen denetimdir.

Esas bakımından Anayasaya aykırılık iddiasıyla iptal davası açabilme hakkı, Cumhurbaşkanına, iktidar ve ana muhalefet partisi meclis grupları ile TBMM üye tam sayısının en az beşte birine aittir. (AY m.150)

Kanunların ve Anayasa değişikliklerinin şekil bakımından denetlenmesi, Cumhurbaşkanınca veya TBMM üyelerinin beşte biri tarafından istenebilir.

Genel olarak iptal davası açma süresi altmış  gündür. Şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açma süresi ise on gündür.

SOMUT NORM DENETİMİ (İTİRAZ YOLU)

Somut norm denetimi, bir mahkemede görülmekte olan bir davanın karara bağlanmasının, o davada kullanılacak hukuk normunun anayasaya uygun olup olmamasına bağlı olması halinde yapılan bir denetimdir.

Somut norm denetimine ancak kanun ve KHK’ler konu olabilir.

Somut norm denetiminin başlatılabilmesi için, bakılmakta olan bir dava olması gerekir.

Anayasaya aykırılık iddiasını Anayasa Mahkemesi’ne ancak davanın görüldüğü esas mahkeme gönderebilir.

Somut norm denetimi bir davada uygulanacak olan kanun ve KHK hükümleri hakkında işletilebilir.

BİREYSEL BAŞVURU YOLU (Anayasa Şikayeti)

*7. 5. 2010 tarih ve 5982 sayılı kanunla Halk oylaması sonucu kabul edilen Anayasa değişikliği ile Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu açılmıştır. Anayasamızın 148’inci maddesine göre;

* “Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır.

*Bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz.

*Bireysel başvuruya ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir.”

*Anayasa mahkemesi bireysel başvurularda duruşma yapılmasına karar verebilir.” (Any. m. 149/6)

Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru, yasal süresi içinde yapılmalıdır. Bireysel başvuru için yasal süre, ülke içindeki tüm idârî ve hukukî yolların tüketilmesini belirleyen en son karâr târihinden itibâren 30 gündür.

Anayasa Mahkemesi tarafından bireysel başvuruya konu olan iddiâların yerinde görülmesi ve hak ihlâli olduğunun tespit edilmesi hâlinde ve hak ihlâli bir mahkeme karârından kaynaklanıyorsa, söz konusu dosya ilgili mahkemeye gönderilir ve yeniden yargılama yolu açılır.

Yeniden yargılamadan beklenen fayda elde edilemeyecek durumdaysa Anayasa Mahkemesi tarafından belli bir miktâr tazminâta hükmedilebilir.

Anayasa Mahkemesi, bireysel başvurunun sonucunda hak ihlâli olduğunu tespit etmesi durumunda, bireysel başvuruya konu olan hak ihlâlinin sonuçlarıyla birlikte ortadan kaldırılması için yapılması gereken idârî ve hukukî yolları göstermesi de söz konusudur.


ANAYASAYA UYGUNLUK DENETİMİNİN SONUÇLARI

Avrupa tipi anayasa yargısı sisteminde anayasa mahkemeleri, denetledikleri kanunun anayasaya uygun olduğunu tespit ederlerse, başvuruyu reddederler. Bu durumda, zaten yürürlükte olan kanun yürürlükte kalmaya devam eder.

Anayasa mahkemeleri kanunun anayasaya aykırı olduğuna da karar verebilir. Bu durumda, yürürlükte olan kanun iptal edilmiş; yani yürürlükten kalkmış olur. (Türkiye)

Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararı herkes için hüküm ve sonuç doğurur.

İptal kararları Resmi Gazetede yayınlandıktan sonra yürürlüğe girer. Ancak Mahkeme iptal kararının yürürlük tarihini ayrıca belirleyebilir.

İptal kararları geriye yürümez.

İlgili Mesajlar

Kimler Neler Demiş?

avatar
  Subscribe  
Bildir